Се­ло Ле­шок, во втор­ни­кот на 24 ју­ли, пов­тор­но, ка­ко и пред 57 го­ди­ни, бе­ше за­зе­ме­но од ал­бан­ски бан­ди. Тие и овој­пат, ка­ко и во 1944 го­ди­на, ко­га вла­де­е­ле са­мо 61 ден, го мал­тре­ти­раа, ог­ра­бу­ваа и исе­лу­ваа ма­ке­дон­ско­то на­се­ле­ние. Се­ла­ни­те од Ле­шок де­се­ти­на де­на, до­де­ка се­ло­то бе­ше оп­ко­ле­но, не­маа заш­ти­та од по­ли­ци­ја­та или од кој би­ло друг во др­жа­ва­ва, иа­ко се­ла­ни­те очај­но ба­раа по­мош. Жи­те­ли­те рас­ка­жу­ва­ат ка­ко со "го­ли ра­це", со два­на­е­се­те ос­та­на­ти по­ли­цај­чи­ња, крв­нич­ки се бо­ре­ле да ги од­бра­нат сво­и­те род­ни ог­ниш­та од ал­бан­ски­те те­ро­рис­ти. Ко­га на се­ла­ни­те им се пот­ро­ши му­ни­ци­ја­та, тие при­сил­но беа ис­те­ра­ни. Еден ле­шо­ча­нец за­ги­на во бор­би­те, мно­гу­ми­на беа ра­не­ти. Ос­та­на­ти­те мал­тре­ти­ра­ни и по­ни­же­ни.
Те­ро­рис­ти­те, иа­ко кон­крет­но во Ле­шок не­ма ни­е­ден Ал­ба­нец, го оп­ко­ли­ја и го на­пад­наа се­ло­то од три стра­ни. Без не­кој од жи­те­ли­те да би­де пош­те­ден, на­сил­но, со пуш­ки впе­ре­ни во нив­ни­те гла­ви, беа ис­те­ра­ни од ал­бан­ски­те те­ро­рис­ти, кои, ка­ко што ве­лат се­ла­ни­те, им рек­ле де­ка тоа "пар­че зем­ја от­се­ко­гаш би­ло ал­бан­ско, а де­ка так­во и ќе ос­та­не от­се­га па на­та­му". Жрт­ви на те­ро­рот, на ет­нич­ко­то чис­те­ње, на те­па­ње­то и мал­тре­ти­ра­ње­то беа, без ис­клу­чок, и стар­ци, и бол­ни, и де­ца, и же­ни.
Бла­же Дам­ја­нов­ски, 95-го­ди­шен нај­стар жи­тел на Ле­шок, рас­ка­жу­ва ка­ко "мла­ди­те Шип­та­ри во цр­ни уни­фор­ми со пу­ка­ње го ис­те­ра­ле од ог­ниш­те­то ка­де е ро­ден тој и не­го­ви­те пред­ци". Тој бол­но се при­се­ту­ва на нас­та­ни­те од пред не­кол­ку де­на. "Гле­дав вес­ти ко­га слуш­нав пу­кот­ни­ци од кај Неп­рош­те­но. Сле­гов до­лу на спра­тот и му се ја­вив на син ми. Тој ми ви­ка: "Бр­зо та­то скри се". Не го пос­лу­шав и из­ле­гов над­вор. То­гаш дој­де еден ире­ден­тис­та и ми ре­че: "Ста­ри нап­ред". Го пра­шав: "А, вие на­ши сте?", а тој ме­не: "Не! Ај, не збо­ру­вај мно­гу, ту­ку оди нап­ред". Се на­лу­тив и поч­нав да му ви­кам: "Ти со как­во пра­во ме­не ме ис­те­ру­ваш, ко­га јас ов­де сум ро­ден. Во­да­та од ре­ка­та ни ја сек­нав­те, ни­ви­те ни ги ису­шив­те, од ус­та ле­бот ни го ук­ра­дов­те. Три вој­ни имам пре­жи­ве­а­но. Абе, тур­ско би­ло, ова не би­ло", ве­ли де­до Бла­же. Со сол­зи во очи­те тој про­дол­жу­ва да ка­жу­ва ка­ко те­ро­рис­ти­те, от­ко­га ви­де­ле де­ка тој не­ма на­ме­ра да оди по дру­ги­те се­ла­ни, го фа­ти­ле под миш­ки и на­си­ла, сим­ну­вај­ќи го по ска­ли, го на­те­ра­ле да вр­ви по па­тот. "Не ми да­доа ниш­то да зе­мам. Им ре­ков ба­рем да ја зак­лу­чам вра­та­та, а тие ме­не со иро­нич­но сме­е­ње: "Не бе­ри гај­ле, ние ќе ти ја зак­лу­чи­ме". Де­до Бла­же се при­се­ту­ва де­ка се на се внат­ре во се­ло­то од ма­нас­ти­рот, ка­де што има­ло уш­те, би­ле сим­на­ти 8 те­ро­рис­ти и еден пос­тар ко­ман­дант. Ка­ко што тој ка­жу­ва, "си­те би­ле мла­ди од 18 до 20 го­ди­ни об­ле­че­ни во цр­ни уни­фор­ми, а са­мо ко­ман­дан­тот имал око­лу 40". По­тоа, об­јас­ну­ва тој, те­ро­рис­ти­те ги соб­ра­ле жи­те­ли­те во ед­на шта­ла во Ле­шок и им рек­ле да одат во со­сед­но­то се­ло Жил­че. Ве­ли де­ка за да ги зап­ла­шат, за­па­ли­ле не­кол­ку плев­ни. Иа­ко не­кои не мо­же­ле ни да одат, ка­ко што бил не­кој не­гов со­сед со шта­ки, те­ро­рис­ти­те со си­ла ги бр­ка­ле, а не­кои ги те­па­ле со кун­да­ци и со шип­ки. Во Жил­че се­ла­ни­те прес­па­ле, а на­ред­ни­от ден си­те за­ед­но ре­ши­ле да одат пред Соб­ра­ни­е­то на Ма­ке­до­ни­ја.
Де­до Бла­же не мо­же да си ве­ру­ва што се пре­жи­ве­ал овој­пат. Тој се при­се­ту­ва за не­кои ми­на­ти вре­ми­ња и вој­ни ко­га бил за­ро­бе­ник. Пра­ви па­ра­ле­ла ме­ѓу од­но­сот на ал­бан­ски­те те­ро­рис­ти и то­гаш­ни­те ита­ли­јан­ски и гер­ман­ски оку­па­то­ри. "За вре­ме на Вто­ра­та свет­ска вој­на бев за­ро­бе­ник на ита­ли­јан­ска­та вој­ска. Не за­ро­би­ја не­ка­де кај Де­бар. От­пр­вин на­ши­те во­ју­ваа со Ита­ли­јан­ци­те, а тие, пак, би­деј­ќи не са­каа да уби­ва­ат лу­ѓе, вед­наш се пре­да­доа. По­тоа дој­доа Гер­ман­ци­те. Тие за по­ла са­ат го соб­раа на­ши­от фронт и не пре­да­доа ка­ко за­ро­бе­ни­ци на Ита­ли­јан­ци­те, за­ед­но со срп­ска­та вој­ска. Не од­не­соа, мис­лам, во Ел­ба­сан. Беа мно­гу доб­ри кон нас. Не из­ба­њаа, не смес­ти­ја во удоб­ни ша­то­ри со сла­ма, а се се­ќа­вам де­ка ни да­ваа и три ја­де­ња днев­но: на­ут­ро по­ла ки­ло леб со мле­ко, за ру­чек гра­шок со ме­со без ко­ска. Не за­бо­ра­ваа пос­ле се­кој ру­чек да не пос­лу­жат и со лон­че цр­ве­но ви­но. Ка­ко бо­жем бев­ме на гос­ти". Тој об­јас­ну­ва де­ка за­ро­бе­ниш­тво­то тра­е­ло 60 де­на и де­ка пос­ле тоа дош­ле Бу­га­ри­те и ги ос­ло­бо­ди­ле. "То­гаш мно­гу ра­бо­ти беа по­јас­ни. Се слу­ша­ше са­мо гла­сот на Ан­гли­ја и на Фран­ци­ја, а Аме­ри­ка не сме­е­ше во­оп­што да се ме­ша. Де­нес се е по­па­ра, ниш­то по­ве­ќе не се знае", ве­ли 95-го­диш­ни­от ста­рец.
Де­до Бла­же се­га е смес­тен кај сво­јот син Крс­то во Скоп­је. Иа­ко е на си­гур­но, тој не ми­ру­ва. Со јад во ду­ша­та тој се­кој­днев­но мис­ли на уба­ви­ни­те на Ле­шок и се гри­жи за сво­ја­та ку­ќа, во ко­ја не са­мо што тој е ро­ден ту­ку и мно­гу не­го­ви пред­ци. Не мо­же да раз­бе­ре зош­то се­во ова се слу­чу­ва, ко­га си­те Ма­ке­дон­ци и Ал­бан­ци до­се­га жи­ве­е­ле доб­ро ме­ѓу­се­бе. Рас­ка­жу­ва ка­ко им по­ма­га­ле на Ал­бан­ци­те од со­сед­ни­те се­ла, ка­ко им да­ва­ле ја­де­ње, пос­тел­ни­на, по­куќ­ни­на, кос­ту­ми и дру­го. "Шип­та­ри­те си­гур­но ќе ни ги ог­ра­бат ку­ќи­те, а кој­знае да­ли ќе ни ги ос­та­ват и здра­ви. Јас, ка­ко и да е, мо­рам да се вра­там во Ле­шок и да го за­вр­шам жи­во­тот до мо­ја­та љу­бов Тр­па­на, ко­ја е за­ко­па­на та­му. Цел мој жи­вот ос­та­на та­му. Се ла­жат овие ире­ден­тис­ти­ве ако мис­лат де­ка ту­ку­та­ка ќе ни ја зе­мат Ма­ке­до­ни­ја. Тат­ко ми жи­ве­ел 110, а чич­ко ми 115 го­ди­ни. Ми рас­ка­жу­ваа мо­и­те де­ка на чич­ко ми му из­рас­на­ле ду­ри и но­ви за­би. И јас, ако тре­ба, ќе жи­ве­ам тол­ку, ама ќе се вра­там. Не мо­же не­кој со си­ла да ос­та­не она­му ка­де што не му е мес­то­то и не при­па­ѓа".
Це­ла­та фа­ми­ли­ја Дам­ја­нов­ски се поз­на­ти фур­на­џии: де­до Бла­же, не­го­ви­от тат­ко, де­до, пра­де­до. Тој за­ед­но со сво­и­те че­ти­ри бра­ќа во 1930 го­ди­на ја от­во­ри­ле сво­ја­та пр­ва фур­на во Скоп­је кај по­ра­неш­на­та ка­фа­на "По­бе­да". Ја на­рек­ле "Бра­ќа сло­га", ка­ко сим­бол за нив­на­та нес­крш­ли­вост, љу­бов и ме­ѓу­себ­но по­вр­зу­ва­ње. По Вто­ра­та свет­ска вој­на таа би­ла зат­во­ре­на, за не­кол­ку де­це­нии по­доц­на не­го­ви­те нас­лед­ни­ци да ја про­дол­жат тра­ди­ци­ја­та от­во­рај­ќи ја поз­на­та­та скоп­ска фур­на и бу­рек­чил­ни­ца "Зла­тен клас".
Де­до Бла­же, 95-го­диш­ни­от ви­та­лен ста­рец, на кој не му се тре­сат ни ра­це­те, ве­ли де­ка има на­ме­ра да жи­вее се до­де­ка не ги ома­жи сво­и­те две ма­ли чу­кун­вну­ки Те­о­до­ра и Ни­на, а и за пов­тор­но да ги ви­ди ка­ко се лу­ла­ат во Ле­шок на лу­лаш­ка­та што тој им ја нап­ра­вил на ед­но др­во во дво­рот. Со мек глас ве­ли де­ка вој­на­та, кај и да е, ќе за­вр­ши и де­ка си­те пов­тор­но ќе жи­ве­ат мир­но."Јас Ал­бан­ци­те не ги мра­зам. Ги мра­зам оние кои са­ка­ат си­те да не скр­шат. Ма­ке­до­ни­ја не­ма да пот­клек­не, а од ова, си­гу­рен сум, ќе из­ле­зе­ме са­мо по­сил­ни од ко­га и да е по­ра­но", по­ра­чу­ва де­до Бла­же.
Јорданка Ивановска